Bereketin ve Bahçelerin Müstehcen Tanrısı: Priapos

Yunan mitolojisinde Priapos (veya Latince adıyla Priapus), doğanın ham üretkenliğini, bahçelerin verimliliğini ve hayvan sürülerinin çoğalmasını simgeleyen rustik bir bereket tanrısıdır. Olympos'un büyük tanrılarından biri olmasa da, halk inanışında ve günlük yaşamda –özellikle kırsal kesimde– oldukça önemli bir yer tutmuştur.

Kökeni: Lapseki'nin (Lampsakos) Koruyucusu

Priapos'un mitolojik kökenleri, bugünkü Çanakkale il sınırları içinde yer alan Lapseki (antik adıyla Lampsakos) kentine dayanır. Bu bölge, antik çağda bağcılık ve şarapçılıkla ünlüydü. Şehrin koruyucu tanrısı olan Priapos, buradan doğarak kültü tüm Yunan ve Roma coğrafyasına yayılmıştır.

Efsanelere göre Priapos, şarap ve esrime tanrısı Dionysos ile aşk ve güzellik tanrıçası Afrodit'in oğludur. Bu ebeveynlik, onun hem doğanın coşkusunu (Dionysos) hem de fiziksel arzuyu (Afrodit) temsil ettiğini gösterir.

 İkonografi ve Sembolizm

Priapos, sanat eserlerinde ve heykellerde genellikle deforme olmuş bir vücut ve abartılı derecede büyük bir cinsel organla tasvir edilir. Modern bakış açısıyla bu durum müstehcen görünse de, antik dünyada bu tasvirin anlamı çok daha derindi:

• Bereketin Kaynağı: Bu abartılı uzuv, doğanın bitmek tükenmek bilmeyen yaratıcı gücünü, tohumun toprağa düşüp hayat bulmasını simgeler.

• Nazarlık (Apotropaik) İşlevi: Priapos heykelleri, korkutucu ve grotesk görünümleriyle "kem gözleri" ve kötü niyetli kişileri bahçelerden uzak tutmak için bir nevi korkuluk olarak kullanılırdı.

Görev Alanları: Neleri Korurdu?

Priapos sadece bir bahçe süsü değildi; antik insanın geçim kaynaklarının doğrudan koruyucusuydu:

• Tarım ve Bağlar: Meyve ağaçlarının ürün vermesi ve bağların verimli olması ondan sorulurdu.

• Hayvancılık: Sürülerin (koyun, keçi) çoğalması ve sağlıklı olması.

• Arıcılık: Arıların bal üretimi.

• Balıkçılık: İlginç bir şekilde, Lapseki bir liman kenti olduğu için Priapos denizciler ve balıkçılar tarafından da bereketli bir av için yardıma çağrılırdı.

Kültün Yayılışı

Başlangıçta Anadolu kökenli yerel bir tanrı olan Priapos, Büyük İskender'in seferleri ve sonrasındaki Helenistik dönemle birlikte sınırlarını aştı. Önce Yunan adalarına ve anakarasına, oradan da Güney İtalya ve Roma'ya geçti.

Romalılar Priapos'u çok sevdiler. Roma bahçelerinde, üzerinde genellikle "Bu bahçeye zarar verirsen, Priapos seni cezalandırır" minvalinde şakacı ama tehditkâr şiirlerin yazılı olduğu ahşap Priapos heykelleri sıkça görülürdü Priapos, mitolojinin "büyük" olaylarından ziyade, insanın toprağa ve üretime dayalı günlük mücadelesinin tanrısıdır. Lapseki'den çıkan bu figür; doğanın, yaşamın devamlılığının ve bereketin en filtresiz sembolü olarak tarihteki yerini almıştır.

Herkesin Aklındaki O Muzip Soru: "Pipi" Kelimesi Priapos'tan mı Geliyor?

Lapseki’nin bereket tanrısı Priapos’un heykelleriyle, özellikle de o meşhur ve abartılı uzvuyla karşılaşan herkesin aklında şimşek gibi aynı soru çakar: "Acaba çocukluğumuzdan beri kullandığımız 'pipi' kelimesi, Tanrı Priapos'un isminden mi türedi?"

Görsel çağrışım ve ses benzerliği (P-P) o kadar güçlüdür ki, cevabın "Evet" olması kulağa çok mantıklı gelir. Ancak etimoloji (köken bilimi) bize burada küçük bir sürpriz yapar. Cevap: Hayır.

Her ne kadar Priapos, erkekliği ve cinselliği temsil etse de, "pipi" kelimesinin kökeni mitolojik değil, tamamen işitseldir.

1. Bebek Dili ve Su Sesi (Onomatope)

"Pipi" kelimesi, dilbilimde "yansıma" (onomatope) olarak adlandırılan sözcüklerdendir. Tıpkı "miyav", "hav" veya "şırıl" gibi, doğadaki bir sesi taklit eder. Bebeklerin idrar yaparken çıkardığı ince "pi-pi" veya "ps-ps" sesinden türetilmiştir.

Bu kullanım sadece Türkçe'ye özgü değildir; İngilizce'de pee-pee, Fransızca'da pipi, Almanca'da pipi gibi birçok dilde benzer seslerle ifade edilir. Dilimize de büyük olasılıkla Fransızca'daki "faire pipi" (çiş yapmak) kalıbından, çocuklara hitap eden nazik bir sözcük olarak geçmiştir. Yani kelimenin kökeni antik bir tanrıdan değil, evrensel bebek dilinden gelmektedir.

2. Priapos'un Gerçek Mirası: "Priapizm"

Eğer Priapos'un isminden türeyen gerçek kelimeyi arıyorsak, rotamızı dilbilgisinden tıp dünyasına çevirmemiz gerekir. Tıp literatüründe "Priapizm" (Priapism) olarak bilinen hastalık, adını doğrudan bu tanrıdan alır.

Priapizm, cinsel istek olmaksızın penisin çok uzun süre ve genellikle ağrılı bir şekilde ereksiyon (sertleşme) halinde kalması durumudur. Tanrı Priapos'un heykellerinde ve fresklerinde sonsuz bir ereksiyon halinde tasvir edilmesi, bu tıbbi duruma onun adının verilmesine neden olmuştur.

Sonuç Olarak

Lapseki'nin koruyucusu Priapos, binlerce yıl boyunca bağların, bahçelerin ve balıkçıların bereketi olarak saygı görmüştür. Onun o meşhur tasviri bugün bizi gülümseten dilsel çağrışımlara yol açsa da; "pipi" kelimesi suyun sesinden, "priapizm" hastalığı ise tanrının kendisinden mirastır.

Bir dahaki sefere bir müzede Priapos heykeli gördüğünüzde, onun sadece "o malum organın" tanrısı olmadığını; antik insanın doğaya, tohuma ve yaşama duyduğu saygının, biraz da mizahi bir vücut bulmuş hali olduğunu hatırlayabilirsiniz.

Nail Türkoğlu